نوشته زیر حاصل تمرین و امتحان و بررسی  چندین روش در کوک سنتور است که جهت استفاده علاقه مندان این ساز عنوان میکنم. 

اول اینکه باید بدانیم که ساز ما نیاز به کوک کردن دارد یا نه. این نکته یکی از اولین مراحل کوک است جالب این است که عده ای از نوازندگان ساز سنتور در بادی امر متوجه این موضوع نمی شوند که سازشان نیاز به کوک شدن دارد این موضوع رابطه اساسی حساسیت شنوایی نوازنده وساز ناکوک دارد یکی از اساسی ترین مشکل ساز سنتور،جدا از محدودیت اجرای همزمان بعضی آواز ها ودستگاه ها،مشکل کوک کردن ساز سنتور است .

ساز سنتوراستاندارد دارای هفتاد و دوسیم است که مجموعه سوار بر18 خرک هستند که هر خرک دارای 5 سیم است وهرخرک یک کوک جداگانه دارد هر 5 سیم روی هر خرک یک کوک همسان دارند مشکل کوک سنتور در مرحله اول یافتن کوک صحیح خرک است ومشکل اساسی دیگر همسان سازی 4 سیم دیگر خرک مورد نظر است که اغلب نوازندگان هنگام کوک به این موضوع برخورد دارند .

استاد کیوان ساکت در جلسه ای درحاشیه تمرینات ارکستر ملی کرمان در مورد کوک ساز چنین عنوان کردند که نوازنده بعد از کوک ساز خود می بایست با نواختن درآمدی در یکی از مایه های دستگاه ،نواخته خود را با گوش فرا دادن به آن چک کند. خواه ناخواه ناکوکی در یکی از پرده ها مشخص می گردد البته به نظرمن این کار رابطه اصلی با گوش نوازنده ویا حس تشخیص موسیقایی نوازنده که آن هم جز با تمرین زیاد در گوش دادن آواها ونواهای موسیقی ایرانی حاصل نمی گردد دارد.

برای کوک کردن ساز سنتور به چند نکته اساسی باید توجه داشت:

قبل از کوک کردن سیم های ساز خود را با سمباده نرم و یک پنبه آغشته به الکل یانفت پاک کنید مخصوصها سیم های پزیسون اول( سیم های زرد)

ساز خود را در دمای خیلی بالا وخیلی پایین کوک نکنید

هنگام کوک کردن ساز دستهای خود را روی بقیه سیم های ساز قرار ندهید

هنگام کوک کردن از گرفتن سیم گیر ها وگوشی های ساز پرهیز کنید

برای کوک کردن ساز از آچار چوبی استفاده کنید زیرا آچار های پلاستیکی هنگام کوک به علت عرق کردن دست ، لیز میخورند ونتیجه مطلوب ارائه نمیدهند

حفره سر آچاری که با آن ساز خود را کوک میکنید دارای حد اقل خلاصی باشد یعنی اینکه با سایز شیطانک های ساز شما همخوانی داشته باشد(گشاد نباشد)

از شل وسفت کردن زیادی سیم ها هنگام کوک پرهیز کنید زیرا استقامت سیم را کاهش میدهد.

هنگام کوک کردن ،گوش خود را نزدیک ساز نیاورید زیرا ممکن است که سیم ساز پاره شود وبه شما آسیب برساند.

پاره شدن سیم حین کوک کردن امری بدیهی است لذا قبل از کوک کردن ساز امکانات کامل تعوض سیم را فراهم آورید.

بعد از کوک هر خرک با کمی فشار روی سیم های خرک کوک را تثبیت کنید .

بعد از کوک کردن سنتور ساز را درجعبه بگذارید تا دمای اتاق روی آن تاثیری نداشته باشد.

بعد از اتمام کوک ساز خود را از ناحیه سیم گیر وشیطانک بلند نکنید سعی کنید ساز را از طرف کلاف بالا وپایین گرفته وبلند کنید تا هنگام جابجایی ساز، فشار دست شما کوک سنتور را دستخوش تغییر کوکی نکند .

برای کوک کردن از چند روش میتوان استفتده کرد:

الف) کوک کردن ساز با ساز

ب) کوک کردن ساز با خواندن آواز یا درآمد (روش گوشی)

ج) کوک کردن ساز با دیاپازون

د) کوک کردن ساز با تیونر

درتمام مراحل فوق حساسیت گوش نوازنده نقش عمده ای را ایفا می کند .

نکته قابل توجه در کوک ساز این است که در موارد ج ود هنگام کوک کردن نت های ربع پرده ( نت ر کرن- نت می کرن – نت لای بمل-نت لای کرن-نت دوی بم) باید از تلفیق روش الف وب با دو روش دیگر مدد جست.

مثال 1: کوک کردن نت ر کرن در پزسیون اول به کمک درآمد و آواز شهنازبرگرفته از ردیف استاد صبا یا استاد پایور:

 مرغی که می پرد به لب بام آن پری

صد طعنه میزند پراو بر پر سروش

Mor/ghi/ke/mi/pa/rad/be/la/be/bam/e/an/pa/ri…..

(مستفغلن مفاعل مستفعلن فعل) یا (مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن)

مثالی دیگر:

ندانمت به حقیقت که در جهان به چه مانی

جهان و هرچه در اوهست صورتند وتوجانی

Na/da/na/mat/be/ha/ghi/ghat………..

(مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن )

 

مثال2 : کوک کردن نت می کرن پزسیون دوم سیم های سفید

مثنوی مخالف ردیف استاد صبا

عاشقی پیداست از زاری دل

نیست بیماری چوبیماری دل

a/she/ghi/pey/dast/az/ zari/ye/del……

(فاعلاتن فاعلاتن فاعلن)

مثال 3: کوک لای کرن وبمل پزسیون دوم  وسوم سیم های سفید وپشت خرک

برای کوک کردن ابتدا لای پزیسون دوم را 5 یا 10 میلیمتر به سمت راست می کشیم سپس با استفاده از قطعه چهار باغ در ابوعطا آن را کرن کوک میکنیم اگر فاصله جابجایی خرک صحیح انجام شده باشد نت لای پشت خرک خود به خود بمل کوک میشود.

چهار باغ (نصیر خانی) در ابوعطا از ردیف استادپایور

چه شود به چهره زرد من نظری زراه وفاکنی

که اگر کنی همه دردمن به یکی نظاره دواکنی

Che/sha/vad/be/che/re/ye/zar/de/man……

(متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن)

توجه :خرک اول پزسیون اول سیم های زرد معمولا دوکوک میشود با این تفاوت که یک اکتاو پایین تر از دوی همان پزسیون کوک می شود.این خرک را میتوان با کمک نت دوی پزسیون اول کوک نمود.

در آخر به این نکته باید تاکید کنم که کوک کردن صحیح ودلنشین سنتور مستلزم تمرین زیاد هم در زمینه کوک وهم شنیدن آوازها ومشخصه های صدایی هریک از دستگاه های موسیقی ایرانی است وممکن است در بادی امر کاری دشوار جلوه کند ولی با تمرین وممارست می توان از پس آن به خوبی برآمد.